Dây rốn có vai trò gì đối với thai nhi? Tìm hiểu cấu tạo dây rốn, chức năng vận chuyển oxy, dinh dưỡng và những bất thường cần theo dõi.
Trong quá trình mang thai, bánh nhau và dây rốn đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của em bé. Nếu bánh nhau là nơi thực hiện trao đổi giữa cơ thể mẹ và thai nhi thì dây rốn chính là “cầu nối” đưa máu giữa thai nhi và bánh nhau.
Vậy dây rốn có vai trò gì đối với thai nhi? Dây rốn giúp vận chuyển oxy và các chất dinh dưỡng từ bánh nhau đến thai nhi, đồng thời đưa máu chứa carbon dioxide và các sản phẩm chuyển hóa từ thai nhi trở lại bánh nhau để tiếp tục được xử lý. ISUOG mô tả dây rốn là “đường sống của thai nhi”, kết nối thai nhi với bánh nhau. ISUOG
Dây rốn không chỉ đơn giản là một “ống dẫn”. Cấu tạo đặc biệt của dây rốn giúp các mạch máu bên trong được bảo vệ, đồng thời duy trì sự lưu thông máu giữa thai nhi và bánh nhau trong suốt thai kỳ.
Dây rốn là cấu trúc nối cơ thể thai nhi với bánh nhau. Một đầu dây rốn gắn với vùng rốn của thai nhi, đầu còn lại gắn với bánh nhau. Nhờ sự kết nối này, hệ tuần hoàn của thai nhi có thể trao đổi oxy, chất dinh dưỡng và các sản phẩm chuyển hóa với bánh nhau.
Thông thường, dây rốn có ba mạch máu, gồm hai động mạch rốn và một tĩnh mạch rốn. Các mạch máu này được bao quanh bởi mô liên kết đặc biệt, thường được gọi là thạch Wharton, giúp bảo vệ mạch máu khỏi bị chèn ép khi dây rốn uốn cong hoặc thai nhi vận động. ISUOG
Điều đáng chú ý là máu trong các mạch của dây rốn không lưu thông giống hoàn toàn với cách chúng ta thường hình dung về động mạch và tĩnh mạch ở người trưởng thành. Tĩnh mạch rốn đưa máu giàu oxy và chất dinh dưỡng từ bánh nhau về thai nhi, trong khi hai động mạch rốn đưa máu từ thai nhi trở lại bánh nhau.
Chính sự sắp xếp này giúp hệ tuần hoàn thai nhi nhận được những nguồn cung cấp cần thiết trong khi vẫn có thể loại bỏ các sản phẩm chuyển hóa.
Một trong những chức năng quan trọng nhất của dây rốn là giúp thai nhi nhận oxy.
Thai nhi chưa tự hô hấp bằng phổi như trẻ sau khi sinh. Trong tử cung, quá trình trao đổi khí diễn ra thông qua bánh nhau. Oxy từ máu của mẹ được trao đổi qua bánh nhau, sau đó máu giàu oxy của thai nhi được đưa qua tĩnh mạch rốn về phía cơ thể em bé.
Nhờ hệ thống tuần hoàn đặc biệt này, oxy có thể được đưa đến các cơ quan đang phát triển như não, tim và các mô khác.
Điều này cũng giải thích tại sao những vấn đề ảnh hưởng đến bánh nhau, mạch máu hoặc dòng máu qua dây rốn có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của thai. Khi dòng máu giữa thai nhi và bánh nhau bị ảnh hưởng, bác sĩ có thể sử dụng siêu âm Doppler để đánh giá tuần hoàn mẹ – thai và tuần hoàn thai – nhau trong những trường hợp phù hợp. ISUOG có hướng dẫn riêng về sử dụng Doppler để đánh giá tuần hoàn này. ISUOG
Bên cạnh oxy, thai nhi còn cần glucose, acid amin, acid béo, vitamin và nhiều chất khác để phát triển.
Những chất dinh dưỡng từ cơ thể mẹ được vận chuyển đến bánh nhau. Tại đây, quá trình trao đổi giữa mẹ và thai diễn ra, sau đó các chất cần thiết được đưa vào tuần hoàn của thai nhi và vận chuyển qua dây rốn.
Nhờ đó, thai nhi có nguồn nguyên liệu để hình thành các cơ quan, phát triển hệ thần kinh, tăng trưởng cơ thể và tích lũy năng lượng.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là mẹ ăn một loại thực phẩm nào thì chất dinh dưỡng sẽ đi thẳng nguyên vẹn qua dây rốn đến em bé. Bánh nhau đóng vai trò như một cơ quan trao đổi và điều hòa rất phức tạp. Vì vậy, chế độ ăn uống của mẹ cần được xây dựng cân đối thay vì tập trung quá mức vào một loại thực phẩm với mong muốn “truyền chất” trực tiếp cho thai.
Không chỉ đưa oxy và chất dinh dưỡng đến thai nhi, dây rốn còn tham gia vào quá trình đưa các sản phẩm chuyển hóa từ thai trở lại bánh nhau.
Trong quá trình phát triển, cơ thể thai nhi liên tục tạo ra carbon dioxide và nhiều sản phẩm chuyển hóa khác. Máu từ thai nhi mang những sản phẩm này đi qua các động mạch rốn đến bánh nhau. Tại đây, chúng được trao đổi sang tuần hoàn của mẹ và được cơ thể mẹ xử lý.
Có thể hình dung bánh nhau là “trạm trao đổi”, còn dây rốn là đường kết nối giữa thai nhi và trạm này. Nếu không có hệ thống kết nối đó, quá trình trao đổi oxy, dinh dưỡng và chất thải giữa thai nhi với cơ thể mẹ sẽ không thể diễn ra bình thường.
Cấu tạo của dây rốn được thiết kế để vừa đảm bảo lưu thông máu vừa bảo vệ các mạch máu bên trong.
Thông thường, dây rốn chứa hai động mạch và một tĩnh mạch. Các mạch này được bao quanh bởi thạch Wharton, một loại mô liên kết có tính chất giống gel. Cấu trúc này giúp giảm nguy cơ các mạch máu bị chèn ép khi dây rốn bị uốn cong hoặc khi thai nhi di chuyển.
Dây rốn cũng có thể thay đổi về chiều dài, độ dày và hình thái trong quá trình thai kỳ. Chính vì vậy, khi siêu âm, bác sĩ không chỉ quan tâm đến việc có dây rốn hay không mà trong một số mốc khám còn đánh giá số lượng mạch máu, vị trí dây rốn bám vào thai nhi và bánh nhau cũng như một số bất thường khác. ISUOG cho biết ở siêu âm tam cá nguyệt đầu, việc đánh giá dây rốn có thể bao gồm xác định số mạch máu, vị trí bám vào thai nhi và bánh nhau, đồng thời kiểm tra sự hiện diện của nang dây rốn. ISUOG
Không phải mọi dây rốn đều có cấu tạo hoàn toàn giống nhau. Một số biến thể có thể được phát hiện qua siêu âm và cần được bác sĩ đánh giá trong bối cảnh cụ thể.
Một trong những tình trạng được quan tâm là dây rốn chỉ có một động mạch, còn gọi là single umbilical artery (SUA). Bình thường dây rốn có hai động mạch và một tĩnh mạch. Khi chỉ có một động mạch, bác sĩ thường sẽ đánh giá kỹ hơn hình thái thai, đặc biệt là một số cơ quan như tim và thận. ISUOG cho biết SUA có thể xuất hiện đơn độc và trong trường hợp không kèm bất thường cấu trúc, tiên lượng thường tốt; việc theo dõi tăng trưởng thai có thể được cân nhắc. ISUOG
Một tình trạng khác là bám dây rốn màng, hay velamentous cord insertion. Khi đó, dây rốn không bám trực tiếp vào bánh nhau mà các mạch máu đi trong màng trước khi đến bánh nhau. Các mạch máu ở đoạn này ít được lớp mô bảo vệ của dây rốn che chở, vì vậy bác sĩ có thể cần theo dõi kỹ hơn tùy trường hợp. Tình trạng này có thể liên quan đến thai nhỏ hoặc một số vấn đề về mạch máu, đặc biệt khi đi kèm vasa previa. ISUOG
“Dây rốn quấn cổ” thường khiến mẹ bầu rất lo lắng ngay khi nghe kết quả siêu âm. Tuy nhiên, việc dây rốn tạo một hoặc nhiều vòng quanh cổ thai không đồng nghĩa chắc chắn thai nhi gặp nguy hiểm.
Thai nhi có thể thay đổi tư thế và dây rốn có thể thay đổi vị trí trong quá trình mang thai. Vì vậy, nếu phát hiện dây rốn quấn cổ trên siêu âm, bác sĩ sẽ đánh giá cùng với tình trạng thai, lượng nước ối, sự phát triển và các thông số cần thiết khác thay vì chỉ dựa vào số vòng dây rốn.
Trong nhiều trường hợp, dây rốn vẫn đảm bảo lưu thông máu bình thường nhờ cấu trúc bảo vệ các mạch máu bên trong. Do đó, mẹ không nên tự suy diễn rằng “quấn cổ” đồng nghĩa với “thai bị thiếu oxy”.
Việc theo dõi cần dựa trên kết quả khám thai thực tế và đánh giá của bác sĩ.
Dây rốn có thể được quan sát và đánh giá trong quá trình siêu âm thai. ISUOG cho biết ở siêu âm tam cá nguyệt đầu trong khoảng 11–13 tuần 6 ngày, bác sĩ có thể đánh giá dây rốn, bao gồm số lượng mạch máu và vị trí bám của dây rốn. ISUOG
Trong các lần siêu âm tiếp theo, dây rốn có thể tiếp tục được quan sát trong quá trình đánh giá thai, bánh nhau, nước ối và sự phát triển của em bé.
Đối với một số trường hợp nghi ngờ bất thường về dây rốn hoặc tuần hoàn thai – nhau, bác sĩ có thể sử dụng Doppler màu hoặc Doppler phổ để đánh giá dòng máu. Tuy nhiên, không phải thai kỳ nào cũng cần thực hiện Doppler chuyên sâu thường quy. ISUOG hiện không khuyến nghị sử dụng Doppler xung một cách phổ quát cho mọi thai kỳ nguy cơ thấp chỉ nhằm mục đích sàng lọc. ISUOG
Có. Vì dây rốn là cầu nối giữa thai nhi và bánh nhau nên những bất thường ảnh hưởng đến dây rốn hoặc sự lưu thông máu qua dây rốn có thể liên quan đến quá trình phát triển của thai.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng chỉ cần phát hiện một biến thể của dây rốn là thai chắc chắn chậm phát triển.
Chẳng hạn, trường hợp một động mạch rốn đơn độc không kèm bất thường khác có thể có tiên lượng tốt, nhưng bác sĩ vẫn có thể chú ý hơn đến sự phát triển của thai. ISUOG khuyến nghị theo dõi tăng trưởng ở những trường hợp SUA đơn độc. ISUOG
Tương tự, bám dây rốn màng có thể liên quan đến nguy cơ thai nhỏ hơn, vì vậy một số trường hợp được theo dõi tăng trưởng bằng siêu âm định kỳ. ISUOG
Điều quan trọng là bác sĩ không đánh giá dây rốn một cách tách biệt mà xem xét nó cùng bánh nhau, Doppler, nước ối và các chỉ số phát triển của thai.
Khi thai ngày càng lớn, nhu cầu oxy và dinh dưỡng cũng tăng lên. Vì vậy, hoạt động trao đổi giữa bánh nhau và thai nhi tiếp tục đóng vai trò quan trọng cho đến khi em bé chào đời.
Trong tam cá nguyệt thứ ba, siêu âm có thể được sử dụng để đánh giá sự phát triển của thai, lượng nước ối, vị trí bánh nhau và trong những trường hợp phù hợp có thể đánh giá Doppler. ISUOG đưa các yếu tố này vào nội dung đánh giá siêu âm sản khoa tam cá nguyệt thứ ba. ISUOG
Khi em bé được sinh ra và bắt đầu tự hô hấp bằng phổi, vai trò của tuần hoàn qua bánh nhau không còn cần thiết như trước. Sau khi sinh, dây rốn được kẹp và cắt theo quy trình chăm sóc sản khoa phù hợp. NHS cho biết trong nhiều trường hợp, dây rốn được trì hoãn kẹp từ 1–5 phút sau sinh nếu tình trạng mẹ và bé cho phép. nhs.uk
Ngày nay, nhiều mẹ quan tâm đến Siêu âm 5D ở Gò Vấp vì muốn quan sát hình ảnh thai nhi rõ nét hơn. Tuy nhiên, khi đánh giá dây rốn, điều quan trọng không nằm ở việc hình ảnh “đẹp” đến đâu mà là bác sĩ có thể quan sát và đánh giá đúng cấu trúc cần thiết hay không.
Siêu âm thông thường kết hợp Doppler màu khi có chỉ định có thể hỗ trợ nhận diện mạch máu dây rốn và đánh giá dòng máu. Trong một số trường hợp, Doppler còn cung cấp thông tin về tuần hoàn thai – nhau mà hình ảnh 3D/4D/5D đơn thuần không thể thay thế.
Vì vậy, mẹ không nên hiểu rằng siêu âm 5D có thể thay thế toàn bộ những đánh giá chuyên môn về dây rốn. Công nghệ hình ảnh và mục tiêu y khoa là hai vấn đề khác nhau.
Nếu mẹ đang trong thai kỳ, việc Khám thai Gò Vấp định kỳ giúp bác sĩ theo dõi sự phát triển của thai và đánh giá các cấu trúc liên quan, trong đó có bánh nhau, dây rốn và nước ối ở những thời điểm phù hợp.
Đặc biệt, nếu siêu âm phát hiện bất thường về số lượng mạch máu dây rốn, vị trí bám dây rốn, mạch máu gần cổ tử cung hoặc thai có dấu hiệu phát triển nhỏ hơn dự kiến, bác sĩ có thể xây dựng lịch theo dõi riêng.
Một số bất thường như vasa previa có thể không gây triệu chứng rõ ràng trước đó nhưng lại có ý nghĩa quan trọng khi chuyển dạ. Tình trạng này xảy ra khi mạch máu của thai đi qua màng và nằm gần hoặc ngang qua cổ tử cung; siêu âm, đặc biệt kết hợp Doppler màu, có thể hỗ trợ chẩn đoán. ISUOG
Vì vậy, mẹ không nên chỉ chờ đến khi có triệu chứng mới kiểm tra. Khám thai và siêu âm đúng mốc giúp bác sĩ phát hiện những vấn đề có thể cần theo dõi từ sớm.
Vậy dây rốn có vai trò gì đối với thai nhi? Dây rốn là cầu nối quan trọng giữa thai nhi và bánh nhau, giúp vận chuyển oxy và các chất dinh dưỡng đến thai nhi, đồng thời đưa máu chứa carbon dioxide và các sản phẩm chuyển hóa từ thai trở lại bánh nhau để tiếp tục trao đổi. Thông thường, dây rốn có hai động mạch và một tĩnh mạch được bảo vệ bởi mô liên kết đặc biệt. ISUOG
Dây rốn không hoạt động độc lập mà phối hợp chặt chẽ với bánh nhau và hệ tuần hoàn của thai. Vì vậy, khi siêu âm phát hiện một bất thường liên quan đến dây rốn, mẹ không nên vội lo lắng hoặc tự kết luận về sức khỏe của em bé. Bác sĩ sẽ đánh giá tổng thể dựa trên hình thái thai, sự phát triển, nước ối, bánh nhau và dòng máu qua Doppler khi cần thiết.
Hiểu được dây rốn có vai trò gì đối với thai nhi cũng giúp mẹ hiểu vì sao việc khám thai và siêu âm định kỳ lại quan trọng. Mỗi mốc siêu âm không chỉ để nhìn thấy em bé mà còn giúp bác sĩ theo dõi những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển và sức khỏe của thai nhi.
