Thai chậm tăng trưởng là tình trạng thai không đạt được tiềm năng phát triển phù hợp. Tìm hiểu nguyên nhân, cách phát hiện và theo dõi qua siêu âm.
Trong quá trình khám thai, mẹ có thể được bác sĩ thông báo rằng thai có cân nặng ước tính thấp hơn so với tuổi thai hoặc tốc độ tăng trưởng chưa đạt như kỳ vọng. Đây là lúc nhiều mẹ bắt đầu lo lắng và đặt câu hỏi thai chậm tăng trưởng là gì, có nguy hiểm không và liệu em bé có thể tiếp tục phát triển bình thường hay không.
Thai chậm tăng trưởng, thường được gọi là fetal growth restriction (FGR), là tình trạng thai không đạt được tiềm năng tăng trưởng vốn có. Theo Hiệp hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế (ISUOG), FGR không hoàn toàn đồng nghĩa với việc thai nhỏ. Một thai có thể nhỏ hơn mức trung bình nhưng vẫn khỏe mạnh và phù hợp với đặc điểm của gia đình; ngược lại, một thai có kích thước trên bách phân vị thứ 10 vẫn có thể có vấn đề về tăng trưởng. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Vì vậy, khi phát hiện thai nhỏ, bác sĩ không chỉ nhìn vào một con số cân nặng trên siêu âm mà còn đánh giá quá trình phát triển, tuần thai, lượng nước ối, bánh nhau và dòng máu qua Doppler để xác định nguy cơ.
Đây là hai khái niệm thường bị nhầm lẫn.
Thai được gọi là nhỏ so với tuổi thai (SGA) khi cân nặng thai ước tính hoặc chu vi bụng nằm dưới một ngưỡng nhất định, thường là dưới bách phân vị thứ 10 theo tuổi thai. Tuy nhiên, không phải tất cả thai SGA đều bị hạn chế tăng trưởng bệnh lý. Một số em bé đơn giản có kích thước nhỏ do đặc điểm thể trạng của bố mẹ nhưng vẫn khỏe mạnh. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Trong khi đó, FGR liên quan đến việc thai không đạt được tiềm năng tăng trưởng do một vấn đề nào đó, thường liên quan đến bánh nhau, sức khỏe của mẹ hoặc bản thân thai nhi. Vì vậy, bác sĩ cần đánh giá nhiều yếu tố trước khi kết luận.
Theo hướng dẫn của SMFM, một tiêu chí thường được sử dụng để xác định FGR là cân nặng thai ước tính (EFW) hoặc chu vi vòng bụng (AC) dưới bách phân vị thứ 10 theo tuổi thai. Tuy nhiên, trên thực hành, việc đánh giá còn cần đặt kết quả này trong toàn bộ bối cảnh của thai kỳ. SMFM Publications
Nguyên nhân của tình trạng này khá đa dạng. Một trong những nguyên nhân quan trọng là suy giảm chức năng bánh nhau, khiến lượng máu và oxy cùng các chất dinh dưỡng được vận chuyển đến thai không đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển.
Các vấn đề của mẹ như tăng huyết áp hoặc tiền sản giật có thể liên quan đến tình trạng suy giảm chức năng bánh nhau và FGR. Ngoài ra, một số bệnh lý hoặc yếu tố liên quan đến thai như bất thường bẩm sinh, bất thường nhiễm sắc thể hoặc nhiễm trùng cũng có thể là nguyên nhân. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Điều này có nghĩa là khi bác sĩ phát hiện thai nhỏ hơn dự kiến, không nên vội quy kết nguyên nhân là do mẹ “ăn chưa đủ”. Dinh dưỡng của mẹ rất quan trọng đối với thai kỳ, nhưng thai chậm tăng trưởng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân mà chế độ ăn uống đơn thuần không thể giải quyết.
Đặc biệt, mẹ không nên tự ý tăng lượng ăn hoặc sử dụng các sản phẩm quảng cáo với mục đích “tăng cân thai” khi chưa được bác sĩ đánh giá nguyên nhân.
Siêu âm đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá sự phát triển của thai. Trong quá trình siêu âm, bác sĩ có thể đo nhiều chỉ số sinh trắc học như đường kính đầu, chu vi đầu, chu vi bụng và chiều dài xương đùi. Từ các thông số này, máy có thể ước tính cân nặng thai và so sánh với biểu đồ tăng trưởng phù hợp với tuổi thai.
Tuy nhiên, cân nặng thai trên siêu âm chỉ là ước tính, không phải cân nặng thực tế. Vì vậy, một kết quả thấp hơn dự kiến không nên được hiểu ngay là thai chắc chắn bị suy dinh dưỡng hoặc đang gặp nguy hiểm.
Quan trọng hơn, bác sĩ có thể so sánh kết quả ở những lần siêu âm khác nhau để đánh giá xu hướng phát triển. ISUOG lưu ý rằng tăng trưởng của thai không thể được đánh giá chính xác chỉ bằng một lần đo kích thước; tốc độ tăng trưởng và các chỉ số tuần hoàn cũng có vai trò trong phân biệt thai nhỏ thể trạng với FGR. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Khi nghi ngờ thai chậm tăng trưởng, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm Doppler để đánh giá dòng máu trong các mạch máu liên quan đến bánh nhau và thai.
Một trong những chỉ số quan trọng là Doppler động mạch rốn. Kết quả này giúp bác sĩ đánh giá gián tiếp tình trạng tuần hoàn giữa bánh nhau và thai, từ đó phát hiện những dấu hiệu cho thấy chức năng bánh nhau có thể đang suy giảm. ISUOG và SMFM đều nhấn mạnh vai trò của Doppler động mạch rốn trong đánh giá và theo dõi FGR. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Nếu đã xác định FGR, tần suất Doppler và các phương pháp theo dõi khác sẽ phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng, tuổi thai và tình trạng tuần hoàn. Theo SMFM, Doppler động mạch rốn có thể được thực hiện định kỳ để phát hiện dấu hiệu diễn tiến xấu; với một số trường hợp nặng hoặc có bất thường dòng máu, việc theo dõi có thể cần thực hiện thường xuyên hơn. SMFM Publications
Không phải mọi trường hợp thai nhỏ đều nguy hiểm. Tuy nhiên, FGR thực sự là tình trạng cần được theo dõi cẩn thận vì thai có thể có nguy cơ cao hơn về thiếu oxy, suy thai trong chuyển dạ, sinh non và một số biến chứng quanh thời điểm sinh. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Mức độ nguy cơ phụ thuộc vào nguyên nhân, tuổi thai khi phát hiện, cân nặng ước tính, tốc độ tăng trưởng, lượng nước ối, Doppler và tình trạng sức khỏe tổng thể của mẹ và thai.
Đặc biệt, FGR xuất hiện sớm trong thai kỳ có thể cần đánh giá kỹ hơn. SMFM khuyến nghị khi FGR được phát hiện trước 32 tuần, bác sĩ nên cân nhắc siêu âm hình thái chi tiết vì một tỷ lệ trường hợp có thể liên quan đến bất thường thai hoặc nhiễm sắc thể. SMFM Publications
Vì vậy, nếu bác sĩ nói thai đang nhỏ, mẹ không nên quá hoảng sợ nhưng cũng không nên bỏ qua lịch theo dõi.
FGR có thể được phát hiện ở nhiều thời điểm khác nhau trong thai kỳ. Một số trường hợp xuất hiện sớm, trong khi một số trường hợp chỉ được nhận biết ở giai đoạn cuối thai kỳ.
ISUOG phân biệt FGR khởi phát sớm và khởi phát muộn, trong đó mốc thường được sử dụng là trước 32 tuần và từ 32 tuần trở đi. Tiêu chuẩn đánh giá cũng có sự khác biệt giữa hai nhóm vì biểu hiện và cơ chế bệnh lý có thể không giống nhau. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Do đó, mẹ không nên chỉ dựa vào việc “những lần siêu âm trước thai vẫn bình thường” để cho rằng những lần sau không cần theo dõi tăng trưởng. Sự phát triển của thai có thể thay đổi theo từng giai đoạn, đặc biệt trong tam cá nguyệt thứ ba.
Điều đầu tiên là bình tĩnh và trao đổi với bác sĩ về kết quả cụ thể. Mẹ nên biết thai đang ở bách phân vị nào, chu vi bụng và cân nặng ước tính ra sao, nước ối có bình thường không và Doppler có bất thường hay không.
Nếu chỉ có một lần siêu âm cho thấy cân nặng thấp, bác sĩ có thể cần theo dõi lại để đánh giá xu hướng phát triển thay vì đưa ra kết luận chỉ từ một lần đo. Ngược lại, nếu có dấu hiệu bất thường ở Doppler, nước ối hoặc tình trạng sức khỏe của mẹ, kế hoạch theo dõi có thể được tăng cường.
Điều quan trọng là mẹ không nên tự ý nghỉ ngơi tuyệt đối hoặc hạn chế vận động chỉ với mục đích điều trị thai chậm tăng trưởng. SMFM hiện không khuyến nghị hạn chế hoạt động như một phương pháp điều trị FGR. SMFM Publications
FGR không phải lúc nào cũng có một phương pháp điều trị trực tiếp để làm thai “tăng cân nhanh hơn”. Hướng xử trí chủ yếu là xác định nguyên nhân nếu có thể, theo dõi sát sức khỏe của mẹ và thai, đồng thời lựa chọn thời điểm sinh phù hợp nếu nguy cơ trong tử cung trở nên cao hơn.
ISUOG cho biết việc quản lý FGR dựa trên mức độ nghiêm trọng, tuổi thai, siêu âm tăng trưởng, Doppler và các đánh giá về tình trạng thai. Mục tiêu quan trọng là phát hiện khi nào thai có nguy cơ tiếp tục ở trong tử cung cao hơn nguy cơ của việc sinh ra. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Điều này giải thích vì sao hai mẹ cùng được chẩn đoán thai chậm tăng trưởng nhưng lịch tái khám hoặc thời điểm sinh có thể hoàn toàn khác nhau.
Khi tìm hiểu thai chậm tăng trưởng là gì, nhiều mẹ cũng quan tâm liệu siêu âm 5D có thể phát hiện tình trạng này hay không.
Cần phân biệt mục tiêu của từng loại siêu âm. Đánh giá tăng trưởng thai chủ yếu dựa vào các phép đo sinh trắc học, ước tính cân nặng, lượng nước ối và khi cần là Doppler. ISUOG cũng đưa các yếu tố này vào đánh giá siêu âm thai ở tam cá nguyệt thứ ba. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Siêu âm 3D, 4D hoặc 5D có thể mang lại hình ảnh trực quan hơn về thai nhi trong những điều kiện phù hợp, nhưng không nên xem đây là phương pháp thay thế cho siêu âm sản khoa có chỉ định để đánh giá tăng trưởng và tuần hoàn của thai.
Nếu mẹ đang tìm siêu âm 5D ở Gò Vấp, hãy trao đổi với bác sĩ về mục tiêu của lần siêu âm để lựa chọn phương pháp phù hợp với tuổi thai và tình trạng sức khỏe.
Khi đã được xác định FGR, bác sĩ thường xây dựng kế hoạch theo dõi dựa trên mức độ của tình trạng này. Việc theo dõi có thể bao gồm siêu âm đánh giá tăng trưởng, nước ối, Doppler động mạch rốn và các phương pháp đánh giá sức khỏe thai như monitoring tim thai tùy trường hợp. SMFM Publications
Nếu Doppler xuất hiện những thay đổi bất thường hoặc cân nặng thai nằm ở mức rất thấp, nguy cơ có thể cao hơn và cần theo dõi chặt chẽ hơn. SMFM đặc biệt lưu ý những trường hợp EFW dưới bách phân vị thứ 3 hoặc có bất thường dòng máu cuối tâm trương ở động mạch rốn cần được đánh giá với tần suất cao hơn. SMFM Publications
Mẹ cũng cần tuân thủ lịch khám thai và thông báo cho bác sĩ nếu nhận thấy thai máy giảm hoặc có những dấu hiệu bất thường khác. Việc đánh giá thai máy tại nhà không thay thế được các phương pháp theo dõi chuyên môn, nhưng những thay đổi rõ rệt so với bình thường là lý do để mẹ liên hệ cơ sở y tế.
Có. Chẩn đoán FGR không đồng nghĩa với việc em bé chắc chắn có vấn đề nghiêm trọng hoặc không thể phát triển tốt sau sinh.
Điều quan trọng là phát hiện tình trạng sớm, tìm kiếm nguyên nhân khi có thể và theo dõi đúng mức độ nguy cơ. Một số trường hợp thai nhỏ nhưng Doppler và các chỉ số theo dõi vẫn ổn định, thai có thể tiếp tục được theo dõi trong tử cung đến thời điểm phù hợp.
Trong những trường hợp nguy cơ tăng lên, bác sĩ có thể cân nhắc sinh sớm để giảm nguy cơ cho thai. Quyết định này không dựa vào cân nặng đơn thuần mà dựa trên tổng thể tuổi thai, Doppler, tình trạng thai và sức khỏe của mẹ. SMFM Publications
Hiểu đơn giản, thai chậm tăng trưởng là gì? Đây là tình trạng thai không đạt được tiềm năng tăng trưởng phù hợp và có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân, trong đó đáng chú ý là các vấn đề về chức năng bánh nhau.
Thai nhỏ hơn tuổi thai chưa chắc đã là FGR. Bác sĩ cần kết hợp cân nặng ước tính, chu vi bụng, tốc độ tăng trưởng, nước ối, Doppler và các yếu tố của mẹ và thai để đưa ra đánh giá chính xác hơn. Hội Siêu âm Sản phụ khoa Quốc tế
Nếu được chẩn đoán FGR, mẹ không nên tự tìm cách “ép thai tăng cân” bằng thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc chế độ ăn quá mức. Điều quan trọng hơn là khám thai đúng lịch, thực hiện các lần siêu âm và Doppler khi được chỉ định, theo dõi sức khỏe của mẹ và thai để bác sĩ lựa chọn hướng xử trí phù hợp.
Nếu mẹ đang cần khám thai Gò Vấp, việc theo dõi thai định kỳ giúp bác sĩ đánh giá sự phát triển của bé qua từng giai đoạn và phát hiện sớm những thay đổi cần lưu ý. Đặc biệt với thai có nguy cơ tăng trưởng kém, các lần siêu âm chuyên sâu và Doppler có thể có giá trị hơn việc chỉ quan sát hình ảnh thai nhi.
