Mẹ bầu bị tiểu đường thai kỳ cần ăn đủ chất, kiểm soát lượng và loại carbohydrate, hạn chế đường đơn và phân bổ bữa ăn hợp lý để ổn định đường huyết.
Tiểu đường thai kỳ là tình trạng đường huyết tăng được phát hiện trong thai kỳ. Khi nhận kết quả chẩn đoán, nhiều mẹ bầu thường lo lắng và nghĩ rằng mình phải kiêng hoàn toàn cơm, trái cây hoặc tinh bột. Thực tế, mẹ bầu bị tiểu đường thai kỳ nên lưu ý gì trong ăn uống không đơn giản là “cắt càng nhiều đường càng tốt”.
Mục tiêu của chế độ ăn là giúp đường huyết nằm trong khoảng bác sĩ đặt ra, đồng thời vẫn cung cấp đủ năng lượng, protein, chất béo, vitamin, khoáng chất và carbohydrate cần thiết cho sự phát triển của thai nhi. Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) khuyến nghị phụ nữ mang thai mắc tiểu đường nên xây dựng chế độ ăn cân bằng, ưu tiên thực phẩm nguyên chất, rau củ, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, protein nạc, các loại hạt và nguồn chất béo lành mạnh. Diabetes Journals
Quan trọng hơn, mẹ không nên tự nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ ăn quá ít carbohydrate để kiểm soát đường huyết. Trong thai kỳ, nhu cầu dinh dưỡng vẫn rất cao và kế hoạch ăn uống cần được cá nhân hóa theo cân nặng trước khi mang thai, tuổi thai, mức đường huyết và tình trạng sức khỏe của từng người.
Trong thai kỳ, nhau thai sản xuất nhiều hormone làm cơ thể mẹ tăng đề kháng insulin. Đây là một thay đổi sinh lý thường gặp. Khi tuyến tụy không sản xuất đủ insulin để đáp ứng nhu cầu tăng lên, glucose khó đi vào tế bào và đường huyết có thể tăng, dẫn đến tiểu đường thai kỳ. ACOG
Chế độ ăn uống có ảnh hưởng trực tiếp đến lượng glucose đi vào máu sau mỗi bữa. Đặc biệt, loại carbohydrate, lượng carbohydrate và cách phân bổ carbohydrate trong ngày đều có thể ảnh hưởng đến đường huyết sau ăn. ADA nhấn mạnh rằng chất lượng carbohydrate cũng quan trọng, đồng thời khuyến cáo không nên áp dụng chế độ ăn loại bỏ hoàn toàn một nhóm chất dinh dưỡng trong thai kỳ. Diabetes Journals
Kiểm soát đường huyết tốt giúp giảm những nguy cơ liên quan đến tiểu đường thai kỳ đối với mẹ và em bé. Tuy nhiên, mẹ cũng cần hiểu rằng tiểu đường thai kỳ không phải là hậu quả đơn giản của việc “ăn nhiều đồ ngọt”. ACOG lưu ý rằng những thực phẩm mẹ đã ăn không phải là nguyên nhân trực tiếp khiến mẹ mắc tiểu đường thai kỳ; tình trạng này liên quan nhiều đến thay đổi hormone và khả năng đáp ứng insulin trong thai kỳ. ACOG
Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất.
Cơm, khoai, bánh mì, bún, mì và nhiều loại ngũ cốc đều chứa carbohydrate. Carbohydrate sau khi tiêu hóa sẽ được chuyển thành glucose và có thể làm đường huyết tăng. Tuy nhiên, carbohydrate vẫn là một phần quan trọng trong chế độ ăn của thai phụ.
Theo ADA, phụ nữ mang thai nói chung cần tối thiểu khoảng 175 g carbohydrate mỗi ngày, đồng thời nhu cầu cụ thể cần được điều chỉnh theo từng người. ADA cũng khuyến cáo tránh những chế độ ăn hạn chế carbohydrate quá mức trong thai kỳ. Diabetes Journals
Vì vậy, thay vì bỏ hoàn toàn cơm hoặc tinh bột, mẹ nên quan tâm đến lượng ăn, loại carbohydrate và cách kết hợp trong bữa.
Một bữa ăn có thể kết hợp carbohydrate giàu chất xơ với rau củ và nguồn protein phù hợp. Cách ăn này giúp bữa ăn cân bằng hơn thay vì chỉ tập trung vào một nguồn tinh bột lớn.
Mẹ cũng không nên tự áp dụng chế độ “zero carb”, keto hoặc nhịn ăn kéo dài nếu chưa được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn. Việc hạn chế carbohydrate quá mức có thể khiến khẩu phần chuyển sang quá nhiều chất béo và không đảm bảo nhu cầu dinh dưỡng trong thai kỳ. Diabetes Journals
Một trong những nguyên tắc quan trọng khi xây dựng chế độ ăn cho tiểu đường thai kỳ là tránh để lượng thức ăn tập trung quá nhiều vào một bữa.
ACOG cho biết phụ nữ mắc tiểu đường thai kỳ thường được khuyến nghị ăn các bữa đều đặn trong ngày và có thể cần thêm những bữa phụ tùy trường hợp. Việc phân bổ thức ăn hợp lý giúp hạn chế những biến động đường huyết quá lớn do ăn một lượng lớn thức ăn cùng lúc. ACOG
Tuy nhiên, “chia nhỏ bữa” không có nghĩa là mẹ có thể ăn liên tục cả ngày. Tổng lượng năng lượng và carbohydrate vẫn cần phù hợp với nhu cầu của cơ thể.
Đặc biệt, bữa sáng đôi khi cần được điều chỉnh riêng vì một số phụ nữ có xu hướng tăng đường huyết sau bữa sáng rõ hơn so với các thời điểm khác. Vì vậy, nếu mẹ đang theo dõi đường huyết tại nhà, kết quả sau từng bữa sẽ giúp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng điều chỉnh khẩu phần phù hợp hơn.
Không phải tất cả carbohydrate đều tác động lên đường huyết giống nhau.
Những nguồn carbohydrate giàu chất xơ và ít qua chế biến thường là lựa chọn phù hợp hơn so với thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung. Ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, rau củ và một số loại trái cây có thể được đưa vào chế độ ăn với khẩu phần phù hợp. ADA khuyến nghị chế độ ăn cho phụ nữ mang thai mắc tiểu đường nên ưu tiên thực phẩm nguyên chất, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, rau củ và những nguồn carbohydrate giàu dinh dưỡng. Diabetes Journals
Điều này không có nghĩa mẹ phải đổi toàn bộ gạo trắng sang gạo lứt hoặc kiêng hoàn toàn những món ăn quen thuộc. Quan trọng hơn là điều chỉnh lượng ăn và theo dõi phản ứng đường huyết của cơ thể.
Ví dụ, cùng một lượng carbohydrate nhưng khi được ăn cùng rau và protein, phản ứng đường huyết có thể khác so với khi mẹ chỉ ăn một khẩu phần lớn tinh bột.
Trái cây chứa đường tự nhiên nên nhiều mẹ sau khi được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ thường sợ ăn trái cây. Tuy nhiên, không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn trái cây khỏi chế độ ăn.
Trái cây cũng cung cấp vitamin, khoáng chất, nước và chất xơ cần thiết cho thai kỳ. Điều cần quan tâm là khẩu phần và hình thức sử dụng.
Ăn một phần trái cây nguyên quả thường khác với uống nước ép trái cây. Khi ép, một lượng lớn trái cây có thể được sử dụng trong một lần uống và mẹ dễ tiêu thụ nhiều đường hơn mà không nhận thấy. NHS cũng khuyến cáo phụ nữ bị tiểu đường thai kỳ nên chú ý đến nước ép và sinh tố vì chúng có thể chứa lượng đường đáng kể. nhs.uk
Vì vậy, mẹ có thể trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về loại trái cây và khẩu phần phù hợp thay vì tự loại bỏ toàn bộ trái cây.
Nếu cần lựa chọn một nhóm thực phẩm cần đặc biệt hạn chế, đồ uống chứa nhiều đường là vấn đề đáng chú ý.
Nước ngọt, trà sữa, nước trái cây đóng chai, nước ép có đường và nhiều loại đồ uống pha chế có thể cung cấp một lượng carbohydrate hấp thu nhanh mà không tạo cảm giác no tương ứng.
Đặc biệt, uống một ly nước ngọt hoặc nước ép thường dễ hơn nhiều so với ăn lượng trái cây nguyên quả tương đương. NHS khuyến cáo phụ nữ mắc tiểu đường thai kỳ nên tránh đồ uống có đường và lưu ý rằng cả nước ép hoặc sinh tố cũng có thể chứa nhiều đường. nhs.uk
Thay vì tập trung vào những thức uống có vị ngọt, nước lọc vẫn là lựa chọn đơn giản để duy trì đủ nước trong ngày.
Một chế độ ăn kiểm soát đường huyết không nên chỉ tập trung vào carbohydrate mà bỏ qua protein và chất béo.
Protein từ cá, thịt nạc, trứng, đậu, các loại hạt và những nguồn phù hợp với thai kỳ giúp cung cấp nguyên liệu cần thiết cho quá trình phát triển của thai nhi. ADA khuyến nghị chế độ ăn trong thai kỳ nên bao gồm các nguồn protein nạc và chất béo không bão hòa, đồng thời hạn chế chất béo bão hòa và tránh chất béo chuyển hóa. Diabetes Journals
Tuy nhiên, mẹ cũng không nên hiểu rằng cứ giảm tinh bột rồi ăn thật nhiều thịt, phô mai hoặc đồ chiên là tốt. ADA lưu ý rằng việc thay thế quá nhiều carbohydrate bằng chất béo có thể làm tăng lượng acid béo tự do và ảnh hưởng không thuận lợi đến tình trạng đề kháng insulin. Diabetes Journals
Điểm quan trọng vẫn là cân bằng khẩu phần, thay vì cực đoan với bất kỳ nhóm thực phẩm nào.
Rau củ là thành phần quan trọng trong chế độ ăn của mẹ bầu bị tiểu đường thai kỳ. Rau cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và giúp bữa ăn có thêm thể tích mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào thực phẩm giàu carbohydrate tinh chế.
Các loại rau xanh, rau củ đa dạng màu sắc và các loại đậu có thể được kết hợp vào bữa ăn tùy theo khẩu vị và khả năng dung nạp.
Chất xơ cũng có lợi cho sức khỏe tiêu hóa và giúp mẹ bầu hạn chế tình trạng táo bón vốn khá phổ biến trong thai kỳ. ACOG khuyến nghị phụ nữ mang thai nói chung nên ưu tiên thực phẩm nguyên chất và đa dạng từ các nhóm thực phẩm. ACOG
Nếu mẹ đang bị tiểu đường thai kỳ, những thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung nên được hạn chế đáng kể. Tuy nhiên, cách tiếp cận hiệu quả thường không phải là xây dựng một danh sách “cấm tuyệt đối” rồi cố gắng nhịn đến khi không chịu được.
Quan trọng hơn là hiểu rằng bánh ngọt, bánh quy, kẹo, trà sữa và các món tráng miệng nhiều đường thường cung cấp carbohydrate đơn giản với giá trị dinh dưỡng không cao. Ăn thường xuyên hoặc ăn lượng lớn có thể khiến việc kiểm soát đường huyết khó khăn hơn.
Nếu mẹ thèm một món nào đó, hãy trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng để biết cách điều chỉnh khẩu phần và tổng carbohydrate trong ngày thay vì tự ý nhịn ăn hoặc thay thế bằng một thực phẩm không phù hợp khác.
Một chế độ ăn phù hợp không thể đánh giá chỉ bằng cảm giác “ăn uống lành mạnh”. Mẹ có thể ăn những thực phẩm được xem là tốt nhưng vẫn có đường huyết sau ăn cao nếu khẩu phần hoặc cách phân bổ carbohydrate chưa phù hợp với cơ thể.
Vì vậy, khi đã được bác sĩ hướng dẫn tự theo dõi đường huyết, mẹ nên ghi nhận kết quả cùng với thời điểm ăn và những món đã sử dụng. Những thông tin này giúp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nhìn thấy mối liên hệ giữa khẩu phần và đường huyết.
ADA hiện đưa ra mục tiêu tham khảo cho phụ nữ mắc tiểu đường thai kỳ không điều trị bằng insulin là đường huyết lúc đói dưới 95 mg/dL, sau ăn 1 giờ dưới 140 mg/dL hoặc sau ăn 2 giờ dưới 120 mg/dL. Tuy nhiên, mục tiêu cụ thể cần được bác sĩ điều trị xác nhận và cá nhân hóa. Diabetes Journals
Nhiều mẹ có thể kiểm soát đường huyết bằng thay đổi chế độ ăn, vận động phù hợp và theo dõi đường huyết. ACOG cho biết với nhiều phụ nữ, chế độ ăn lành mạnh và hoạt động thể chất đều đặn có thể giúp kiểm soát tiểu đường thai kỳ. ACOG
Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng kiểm soát được chỉ bằng ăn uống.
Nếu đường huyết vẫn cao dù mẹ đã tuân thủ kế hoạch dinh dưỡng và vận động phù hợp, bác sĩ có thể cân nhắc điều trị bằng thuốc, trong đó insulin là phương pháp được sử dụng để kiểm soát đường huyết trong thai kỳ khi cần thiết. Diabetes Journals
Vì vậy, mẹ không nên tự tăng mức độ kiêng khem chỉ để tránh dùng thuốc. Nếu bác sĩ chỉ định điều trị, mẹ nên tuân thủ thay vì cố gắng tự điều chỉnh bằng cách nhịn ăn hoặc cắt giảm carbohydrate quá mức.
Mỗi thai phụ có nhu cầu năng lượng và tình trạng chuyển hóa khác nhau. Người có cân nặng trước mang thai khác nhau, tuổi thai khác nhau hoặc đang sử dụng insulin sẽ không nhất thiết có cùng một thực đơn.
ADA khuyến nghị liệu pháp dinh dưỡng y khoa cho tiểu đường thai kỳ nên được cá nhân hóa, với mục tiêu vừa đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cho mẹ và thai nhi, vừa kiểm soát đường huyết và mức tăng cân phù hợp. Diabetes Journals
Do đó, những thực đơn lan truyền trên mạng chỉ nên được xem là thông tin tham khảo. Nếu mẹ đã được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ, tốt nhất nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng để có kế hoạch phù hợp.
Trong quá trình khám thai Gò Vấp, mẹ cũng nên mang theo kết quả đường huyết và ghi chú về chế độ ăn nếu đang được yêu cầu theo dõi tại nhà. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá tình trạng thai kỳ toàn diện hơn.
Được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ chắc chắn khiến nhiều mẹ lo lắng, nhưng đây không đồng nghĩa với việc thai kỳ sẽ gặp biến chứng.
Điều quan trọng là mẹ cần phối hợp với bác sĩ để kiểm soát đường huyết, duy trì chế độ ăn phù hợp, vận động theo khả năng và tiếp tục theo dõi thai định kỳ. ACOG nhấn mạnh rằng tiểu đường thai kỳ có thể được kiểm soát và một thai kỳ khỏe mạnh vẫn hoàn toàn có thể xảy ra khi mẹ được chăm sóc phù hợp. ACOG
Bên cạnh kiểm soát đường huyết, mẹ vẫn cần thực hiện các mốc theo dõi thai theo lịch. Những cuộc siêu âm như siêu âm 5D ở Gò Vấp có thể giúp mẹ quan sát hình ảnh thai nhi, nhưng việc theo dõi thai vẫn cần dựa trên chỉ định chuyên môn và không nên xem một công nghệ hình ảnh là phương pháp thay thế cho toàn bộ quá trình chăm sóc thai kỳ.
Vậy mẹ bầu bị tiểu đường thai kỳ nên lưu ý gì trong ăn uống? Điều quan trọng nhất không phải là nhịn ăn hay loại bỏ hoàn toàn tinh bột, mà là xây dựng chế độ ăn cân bằng, kiểm soát lượng và chất lượng carbohydrate, hạn chế đồ uống và thực phẩm nhiều đường bổ sung, tăng thực phẩm giàu chất xơ, lựa chọn protein phù hợp và phân bổ các bữa ăn hợp lý.
Mẹ cũng nên theo dõi đường huyết theo hướng dẫn và sử dụng kết quả thực tế để bác sĩ điều chỉnh chế độ ăn hoặc phương pháp điều trị khi cần. Không nên tự áp dụng chế độ ăn quá ít carbohydrate hoặc tự ngưng thuốc chỉ vì lo ảnh hưởng đến em bé.
Nếu đang mang thai và được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ, việc khám thai Gò Vấp định kỳ và trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa sẽ giúp mẹ có kế hoạch dinh dưỡng, theo dõi đường huyết và chăm sóc thai kỳ phù hợp với tình trạng riêng của mình.
Nguồn tham khảo: American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG), American Diabetes Association (ADA), NHS.
